از این رو تمدنها بزرگمقیاسترین سیستمهای اجتماعی محسوب میشوندکه درلایهبندی پیچیدگیِ سطح اجتماعی، بر سقفی قرار میگیرند که کفش خانواده است.
این سقف و کف از نظر پیچیدگی، مقیاس، عمر و حجم اگرچه قدرتی که تولید میکنند، متفاوتاند اما در نهایت بخشهایی از یک سازه یگانه یعنی «نهاد» هستند، که سیستم تکاملی پایه در سطح جامعه شناختی است. به خاطر همین موقعیت فرازین تمدنها نسبت به سایر نهادهاست که جدیترین نظریهها درباره این مفهوم از سوی جامعهشناسان و اندیشمندان ارائه شده است.
این سیستم کلان دریکپروسه طولانی شکل میگیرد وعوامل زیادی میتوانند در نقش پیشران آنعمل کنند ازجمله، هویت جمعی، فرهنگ و ارزشهای مشترک، اقتدار، وحدت، اسوههای مشترک، چشمانداز روشن از آینده و معنویت.
مراسم بزرگ اربعین به دلیل برخورداری از بسیاری از عناصر مورد اشاره، در نگاه امامشهید به عنوان پیشران تمدن عظیم اسلامی میتواند عمل کند:
"اگر ظرفیتهای کشورهای اسلامی- ظرفیت عراق، ظرفیت ایران، ظرفیت کشورهای دیگر غرب آسیا و شمال آفریقا- بر روی هم مجتمع بشود،اگر همه اینظرفیتها به هم برسند، این دستها در هم گره بخورند، آن وقت امت اسلامی نشانخواهد دادکه عزتاسلامی یعنیچه، تمدن عظیم اسلامی را به جوامع عالم نشان خواهد داد؛ باید هدف این باشد و این راهپیمایی اربعین میتواند یک وسیله گویایی برای تحقق این هدف باشد."۱
در نگاه ژرف رهبرشهید، مراسم اربعین واجد خصیصههایی است که آن را به عنوان زمینهساز و پیشران تمدن نوین اسلامی قرار داده است.از جمله اینخصائص، مولفه وحدت است. هیچ جامعه مدنی بدون اتحاد ساکنان آن شکل نگرفته است و وحدت نیازمند محور و کانونی است تا اقوام وگروههای مختلف و فرهنگهای متنوع که اغلب جوامع ترکیبی از آنان است، حول آن مجتمع شوند. به هر میزان این کانون دارای جذابیت و مولد ارزشهای مشترک باشد، میتواند عمودی قابل اتکا برای همبستگی باشد.
لذا رهبرمعظم شهید گامنخست در تکوین تمدن را اتحاد میداند:
"اوّلین گام، ایجاد اتّحاد میان مؤمنان و گردآوری آنان در یک کنگره بزرگ بود. در آن زمان، شیعه یک جمع متفرّقى بود ... یک کنگره جهانى لازم بود براى شیعیانروزگار ائمّهعلیهمالسّلام. این کنگره جهانى را معیّن کردند، وقتش را هم معیّن کردند. ... آن موعد، روز اربعین است؛ و جاى شرکت، سرزمینکربلا است"۲
لذا توصیه میکندکه «سعیکنیم در این راهپیمایی پیوندهای مستحکم بین برادران مسلمان را بیشتر کنیمپیوند بین عراقو هیر عراقی و پیوند بین شیعه و سنی و پیوند بین عرب و فارس و ترک و کرد؛ این پیوندها مایه سعادت است"۳
عنصر وحدت در شکل گیری تمدن هنگامی اهمیت مییابد که بدانیم، تمدن یک حوزه جغرافیایی کلان با یک اندوخته جمعیتی بزرگ است که نهادهایش برای مدتی طولانی تداوم داشته باشد.
چنین سرزمین و جمعیتی از تنوع فرهنگیو قومی برخوردار است که نیازمند روح مشترک و رشته تسبیحی است تا این جمع متفرق و متکثر را حول یک امر مشترک گرد هم آورد و به هم متصل کند. لذا فرمود:
" یک روح در این کالبد متفرق و در این احزاب متشتت در جریان است؛ مثل دانههای تسبیح، یک رشته و یک نخ، همه اینها را به هم وصل میکرد. آن رشته چه بود؟ رشته اطاعت و فرمانبری از مرکزیت تشیع، از رهبری عالی تشیع، یعنی امام، همه رشتهها به آنجا متصل میشد، قلبی بود که به همه اعضا فرمان میداد"۴
حفظ و توسعه آن، نیاز به یک کنگره و اجتماع جهانی بود که به بیان قائد شهید "ائمة این کنگره جهانی را معین کردند، وقتش را هم معین کردند؛ گفتند در این موعدمعیّن، در آن کنگرهها هر کس بتواند؛ شرکت کند. آن موعد، روز اربعین است؛ و جای شرکت، سرزمین کربلاست؛
چون روح شیعه روح کربلایی است،.... میبینیم همه جا این تپشهایی که در شیعه مکشوف شده، از آن مرقد پاک ناشی است."۵
مراسم چند میلیونی اربعین؛ وحدت شکوهمند حول امام را به نمایش میگذارد، خاصه اتحادی که با پیوند قلبها همراه است.
"در حادثه امسالِ اربعین ... بـبینید چـه حرکت عظیمی اتّفاق افتاد! وقتی جسمها در کنار هم قرارمیگیرد، اینجور انعکاس پیدا میکند. اگر ما با هم باشیم، کشورهای اسلامی، ملّتهای مسلمان بـا یکدیگر دلهایشان صاف باشد، نـسبت بـه یـکدیگر سوء ظن نداشته باشند، سوء نیّت نداشته باشند، به یکدیگر اهانت نکنند، در دنیا چه اتّفاقی خواهد افتاد؛ چه عزّتی برای اسلام درسـت خـواهد شـد! وحدت؛ وحدت.
حمید احمدی
۲مرداد ۱۴۰۱
--------------------
۱- از بیانات در۱۳۹۸/۶/۲۷
۲-همان،۱۳۵۲/۱۲/۲۶
۳-همان،۱۳۹۸/۶/۲۷
۴۹-همان،۱۳۵۲/۱۲/۲۶
۵-همان