logo logo
  • تاریخ انتشار:‌ 2018/09/12
  • بازدید:‌ 293
  • چاپ
«پیاده روی اربعین» ؛ نمادی ضد هژمونی لیبرال سرمایه داری

«پیاده روی اربعین» ؛ نمادی ضد هژمونی لیبرال سرمایه داری

تحلیل زیارت اربعین زاویه های مختلف دارد و همچنین از رشته های مختلف می توان آن را بیان کرد؛ ولی در مجموع میتوان راه پیمایی اربعین را یک حرکتی بر خلاف ارزش های لیبرال سرمایه داری تلقی کرد

«پیاده روی اربعین» ؛ نمادی ضد هژمونی لیبرال سرمایه داری

هادی آجیلی

 استادیار روابط بین الملل دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

 چکیده

مراسم مذهبی چهلمین روز شهادت امام حسین ع و یارانش در کربلا با نام «اربعین»، هر ساله بصورت پیاده روی چند روزه و با حضور حدود ۲۰ میلیون زایر در منطقه کربلا برگزار می شود. این مراسم دارای ویژگیهای منحصر به فردی است که آن را از سایر مراسم های مذهبی در جهان متمایز ساخته ، بگونه ای که بزرگترین اجتماع بشری شناخته شده است. در این مراسم مردم به دو دسته تقسیم می شوند یک دسته زایران هستند که در حال پیاده روی شبانه روزی از شهرهای اطراف به سمت کربلا می باشند که تمام طول مسیر برای غذا ، استراحت ، خواب ، درمان و .... مهمان هستند و هیچ پولی پرداخت نمی کنند و دسته دیگر، مردمی هستند که بدون هیچ توقع و مابه ازایی به مدت ده روز میزبانی و پذیرایی می کنند. این مراسم با توجه به حضور داعش در عراق و تهدیدات آنها نسبت به بمب گذاری در مراسم اربعین برگزار می شود.دولت، نیروهای امنیتی و پلیس نقش حاشیه ای و کمی در برگزاری این مراسم دارند و عمدتا توسط خود مردم برگزار می شود.

 در این نوشتار ، با توجه به عدم پوشش رسانه ای این مراسم توسط رسانه های بین المللی بدلیل اغراض سیاسی، سعی داریم ویژگیهایی از این مراسم را که در تضاد با ماهیت نظام لیبرال سرمایه داری است بررسی کنیم. سوال اصلی این مقاله آن است که «با توجه به ویژگیهای مراسم اربعین ، آیا می توان این مراسم را به عنوان حرکتی ضد ماهیت نظام لیبرال سرمایه داری شناخت؟» که فرضیه نگارندگان هم آن است که ویژگیهایی همچون «هزینه – فایده» نکردن، «عدم بکارگیری عقلانیت ابزاری»، «اولویت "بود" نسبت به "نمود"»، «استقبال از خطر و ناامنی» ، «دیگر خواهی و نه فردگرایی»، «فقدان مدیریت سلسله مراتبی حاکمیتی»، «آخرت گرایی»، «هویت یابی معنوی» و «معنویت گرایی» در این مراسم باعث شده که می توان آن را حرکتی ضد ماهیت و ویژگیهای ذاتی نظام لیبرال سرمایه داری شناخت.

تحلیل زیارت اربعین زاویه های مختلف دارد و همچنین از رشته های مختلف می توان آن را بیان کرد؛ ولی در مجموع میتوان راه پیمایی اربعین را یک حرکتی بر خلاف ارزش های لیبرال سرمایه داری تلقی کرد ؛ لذا بنده چند شاخص از شاخصه های لیبرال سرمایه داری را نام میبرم و به صورت جداگانه بررسی میکنم که در راهپیمایی اربعین چگونه ارزش های لیبرال سرمایه داری زیر سؤال می رود و حتی بالعکس و در تناقضش حرکت می کند.

در حال حاضر ما شاهد جهانی هستیم که مرزهای دولت و ملت در آن است ، میان ایران و عراق مرز است. براساس منطق جهان مدرن، براساس نگاه ناسیونالیستی احساس میکنند آنها ملیت دیگری هستند و ما ملیت دیگری هستیم؛ لذا زمانی که راهپیمایی اربعین می روید وقتی آنها احساس نمیکنند که دو ملیت هستند یا فرض بفرمایید از افغانستان و کشور های دیگر به آنجا می آیند کسی احساس نمیکند که این ها ملیت دیگری هستند؛ یا ما داریم برای ملیت دیگری خدمت گزاری میکنیم. در واقع یکی از ارزش های جهان مدرن را زیر سؤال می رود ؛ به عبارتی مرز درنوردیده میشود.

همه مرزهایی که در منطقه خاورمیانه وجود دارد بعد از قرارداد سایس-پیکو و بعد از جنگ جهانی اول تصویب شد. و آن هم به صورت کاملا قراردادی؛ انگلیس و فرانسه امپراتوری عثمانی را تقسیم کردند ؛ لذا بسیاری از مرزها به خصوص در منطقه ما در جهان اسلام به صورت قراردادی تنظیم شده نه به صورت واقعی؛ خود این حرکت راهپیمایی اربعین این مرز قراردادی ناسیونالیستی که محصول جهان مدرن است را بر میدارد یا به عبارت دیگر، به قومیت و ملیت که پدیده های مدرن هستند کاری ندارد.

اصالت سود

 دومین شاخصه نظام لیبرال سرمایه داری اصالت سود است. اصالت سودی که همراه با عقلانیت ابزاری میشود ؛ یعنی اینکه معمولا اشخاص اقدامی انجام میدهند که بیشتر برایشان فایده داشته باشد نه هزینه ؛ یعنی کاملا مادی گرایانه است و میخواهند سود مادی زیادی به دست آورند.

 در راهپیمایی اربعین مشاهده می کنید اشخاص به غیر از هر آنچه که دارد هزینه هم میکند مثلا وقتی در جایی غذا بخورید باید هزینه دهید ؛ در راهپیمایی اربعین از زوار خواهش میکنند که وعده ناهار را از غذایی که من آماده کرده ام بخورید ؛ این خلاف آن منطق اصالت سود است و این حتما منطق دیگری ضد لیبرال سرمایه داری دارد.

رفاه طلبی

دیگر شاخصه نظام لیبرال سرمایه داری رفاه طلبی است؛ معمولا هر آنچه که از آرایش نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و... چیده میشود در نظام های مدرن معمولا برای رسیدن به یک هدف است و آن هم تأمین رفاه انسان در آن جامعه است.

 

راهپیمایی اربعین هم کسانی که خدمت گذاری میکنند هم زائر ها خودشان را به صورت آگاهانه در شرایط غیر رفاهی قرار میدهند ؛ یعنی در شرایط سخت قرار میدهد. کسی که خدمت رسانی میکند سختی میکشد؛ زائر هم مسیری که میتوان با ماشین رفت را پیاده میرود؛ یعنی عمدا میخواهد پیاده برود و این خلاف آن منطق رفاه طلبی است که در جوامع لیبرال سرمایه داری که همه چیز را طوری میچیند که رفاه بیشتر شود ، میباشد.

 

 واقعیت و حاد - واقعیت رسانه ای

یکی از ویژگی های سیستم لیبرال سرمایه داری تصویرسازی رسانه ای است ؛ در بحث رسانه ای تلاش میکنند که بود و نمود (یعنی آنچه که واقعیت است و آنچه نمایشی از واقعیت است) را نشان دهند.

اصالت نظام لیبرال سرمایه داری به نمود است ؛ یعنی آنچه که هست زیاد اهمیت ندارد اما آن چیزی که من از آن نمایش میدهم اصالت پیدا میکند یعنی نمود آنچیزی که هست ؛ آن وقت آن نمود ساخته میشود و اگر یک باشد صد تا میشود.

در اربعین این اتفاق بر عکس آن رخ میدهد ؛ یعنی شما باید نیتت خالص شود؛ به عبارت دیگر، نمود اینکه در حال راه رفتن هستید و دیگران و جهانیان ببینند که همچین جمعیتی آمده اصلا برای شما اهمیتی ندارد ؛ آن بود فقط برای شما مهم است و باید خالصانه باشد؛ اینکه دیگران ببینند چه جمعیتی در حال رد شدن است ، آن نمایش رسانه ای اهمیتی ندارد و اهتمامی در آنجا نیست که یک نمایش جدی رسانه ای از این نشان بدهند ؛ زیرا افرادی که در انجا راه میروند برایشان مهم است که آن نیت باید درست باشد؛ این هم خلاف آن منطق سرمایه داری است.

امنیت طلبی

شاخص دیگر شاخصی است که شما برقراری امنیت انجام میدهی و یکی از شاخصه های سیستم سرمایه داری این است که شما خودت را در شرایطی که امنیت جانی ات به خطر می افتد، قرار نمیدهی ؛ در راهپیمایی اربعین اینکه سیستمی وجود داشته باشد که امنیت را برقرار کند وجود ندارد.لذا اینکه امنیت با آن گشتن ها برقرار نمیشود .یعنی سیستم مطابق با سیستم مدرن به برقراری امنیت نیست و از طرفی دیگر کسانی که در راهپیمایی وارد میشود ، هر لحظه ای احتمال انفجار را میدهند.

 

فردگرایی

شاخصه دیگر نظام لیبرال سرمایه داری ، منطق خودمحوری لیبرال سرمایه داری است ؛ اینکه شما طوری زندگی میکنی که بیشترین سود و منفعت برای خودت را در نظر می گیری؛ در راهپیمایی اربعین «دیگر خواهی» و زائر خواهی مطرح است نه فرد گرایی ؛ ضمن اینکه کار هایی انجام می دهی که در زندگی معمولی یک شخص اتفاق نمی افتد ؛ یعنی اینکه از خودت بگذری بخاطر دیگران ؛ این خلاف منطق لیبرال سرمایه داری است ؛ اینجا اصالت خدمتگذاری است.

 مدیریت از بالا به پایین (سلسله مراتبی)

 در نهایت معمولا در سیستم های مدرن و امروزی یک مدیریتی وقتی میخواهد اتفاق افتد یک مدیریت تدبیر و برنامه ریزی از بالا به پایین داریم به صورت اینکه دولت ها یک فرایندی را ایجاد می کنند و یک پدیده ای که می خواهد اتفاق بیوفتد را مدیریت میکنند.

 شما در خدمتگذاری و نه در تنظیم موکب ها، تعداد موکب ها و جمعیتی که در کربلا جمع میشود ، آیا کسی آن جمعیت را تنظیم میکند که صبح و ظهر و شام آن هارا محاسبه میکند که چگونه گوسفند باید کشته شود ، چند مرغ باید آماده شود؟ هیچ برنامه ریزی وجود ندارد؛ یعنی هیچ تنظیمی رخ نمیدهد.

 

واژگان کلیدی: اربعین، زایر، نظام لیبرال سرمایه داری، معنویت گرایی